WSTĘP

Budowa „cywilizacji technicznej” (1) doprowadziła do tego, że człowiek nie traktuje zdrowia jako swego najcenniejszego kapitału koniecznego do rozwoju i utrzymywania odpowiedniego poziomu życia. Dlatego każda inicjatywa, której celem jest zwiększenie potencjału zdrowia stanowi zachowanie nader pożądane. Badania wykazują, że polskie społeczeństwo cechuje  niska świadomość prozdrowotna w zakresie chorób nowotworowych (2, 3). Dostarczenie rzetelnej i uporządkowanej wiedzy na temat rzeczywistych źródeł powstawania nowotworów oraz wpływu stylu życia na zwiększenie ryzyka zachorowania gwarantuje wzrost świadomości Polaków (4-8).

Program edukacyjny dotyczący profilaktyki przeciwnowotworowej  w warunkach uzdrowiskowych miał duże znaczenie dla zwiększenia świadomości prozdrowotnej. Warunki  uzdrowiskowe sprzyjają prowadzeniu przedsięwzięcia (9). Dobrze przygotowana kadra medyczna z doświadczeniem w leczeniu chorób  przewlekłych gwarantuje dostarczenie rzetelnej i aktualnej wiedzy. Styl życia  zbliżony do warunków domowych ułatwia pacjentom naukę i wdrożenie zasad prozdrowotnych. Względy te uzasadniają potrzebę realizowania programów prozdrowotnych dotyczących chorób przewlekłych, w tym nowotworowych w uzdrowisku.

CEL BADAŃ

Celem badania była ocena zarówno poziomu wiedzy i świadomości prozdrowotnej pacjentów podczas pobytu na leczeniu uzdrowiskowym, jak i skuteczności prowadzonej edukacji.

MATERIAŁ I METODA

Badaniem objęto 390 osób  w tym 250 kobiet i 140 mężczyzn leczonych w Uzdrowiskowym Szpitalu Klinicznym w Ciechocinku. Czas pobytu pacjentów na oddziale wynosił 21 dni. Ze względu na specyfikę profilu leczniczego oddziału wysoki odsetek stanowiły osoby z otyłością powyżej 35 BMI – kobiety około 60% i mężczyźni 48%.

Średnia wieku badanych wynosiła w grupie kobiet 58 lat a u mężczyzn 54 lata. Najwięcej osób miało wykształcenie średnie – 45% kobiet i 47% mężczyzn. Wykształcenie wyższe miało około 23% kobiet i mężczyzn, zawodowe 16% kobiet i 5% mężczyzn, natomiast podstawowe 17% kobiet i 3% mężczyzn. W grupie badanej 75% kobiet i 63% mężczyzn miało status emeryta/rencisty, aktywnych zawodowo było 22% kobiet i 29% mężczyzn, a bezrobotnych – 3% kobiet  i 8% mężczyzn.

Wiedzę przekazywano w cyklu prelekcji oraz podczas zajęć grupowych i indywidualnych. Wykłady przygotowano na podstawie „Europejskiego kodeksu walki z rakiem”. Czas trwania sesji i zajęć praktycznych nie przekraczał  45 min – prowadzono je w sali edukacyjnej na oddziale. Badana grupa chorych odpowiadała na pytania zawarte w ankiecie początkowej – A i  końcowej B wypełnianej po zakończeniu cyklu edukacji. Ankieta wstępna miała za zadanie ocenić poziom wiedzy pacjentów na temat profilaktyki nowotworowej. Pytania dotyczyły źródeł wiedzy prozdrowotnej, znajomości zasad racjonalnego odżywiania, czynników ryzyka chorób nowotworowych, znaczenia aktywności fizycznej, chorób zakaźnych przenoszonych drogą płciową oraz profilaktyki zdrowotnej związanej z płcią. Ocena skuteczności edukacji zdrowotnej oparta była na podstawie analizy wyników ankiety (B), która zawierała te same pytania, co ankieta wstępna. Pytania miały formę zamkniętą z jedną odpowiedzią prawidłową.

W analizie statystycznej danych wykorzystano współczynnik korelacji liniowej Pearsona (współczynnik korelacji). Na podstawie wartości współczynnika korelacji r Pearsona (umownym progiem było – 0,05) wnioskowano o istotności zmiennych. Gdy istotność dla danego wyniku była mniejsza, to wyniki uznawano za istotne statystycznie, gdy większa – za nieistotne.

WYNIKI

Około 40 % badanych potwierdza, że głównym źródłem informacji na temat profilaktyki byli pracownicy ochrony zdrowia. Na drugim miejscu wskazano czasopisma  i ulotki – 30%, na kolejnym media, czyli audycje radiowe i telewizyjne – około 20%.

Pierwsza grupa pytań dotycząca zasad racjonalnego odżywiania wykazała znikomą wiedzę chorych na ten temat. Po edukacji uzyskano istotny statystycznie wzrost odpowiedzi prawidłowych (p<0,05). Na początku zaledwie 25 % badanych twierdziło, że posiłki należy spożywać 4-5 razy w ciągu dnia. Po edukacji osiągnięto wzrost o około 45%. Spożywanie zaleconych porcji warzyw i owoców zgłaszał co piąty respondent. Po edukacji, wśród mężczyzn nastąpił znaczący wzrost wiedzy na ten temat, bo aż o 41%. Tylko 56% kobiet i 45% mężczyzn było świadomych, że czerwone mięso można spożywać tylko kilka razy w miesiącu. Po edukacji otrzymaliśmy wzrost odpowiedzi prawidłowych o 20%. Około 70% pacjentów uznało oliwę z oliwek za najlepszy tłuszcz do spożycia. Po zajęciach edukacyjnych obserwujemy wzrost świadomości znaczenia tego aspektu u około 10 % kobiet i 20% mężczyzn. Natomiast zaledwie 25% kobiet i 32% mężczyzn odpowiedziało prawidłowo na pytanie dotyczące liczby porcji produktów zawierających wapń w ciągu dnia. Po edukacji odsetek ten wzrósł o około 30%.

Badani wykazali się dużą znajomością konsekwencji  zdrowotnych nadużywania alkoholu (około 80% kobiet i mężczyzn).  W ankiecie końcowej uzyskano istotny, bo 14% w przypadku kobiet i 10% u mężczyzn wzrost wiedzy na ten temat. Świadomość szkodliwości palenia papierosów potwierdziło 91% kobiet i 94% mężczyzn. Po edukacji uzyskano jej wzrost o około 3% – p>0,05 (ryc. 1 i 2), ale nie jest on istotny statystycznie.

Istotny wzrost odpowiedzi uzyskano po edukacji na temat konieczności regularnej aktywności fizycznej i ograniczonej ekspozycji na słońce. Znaczenie regularnej aktywności fizycznej potwierdziło ok. 70% kobiet i mężczyzn. Po edukacji świadomość w tym zakresie wzrosła u około 10% ankietowanych (p<0,05).

Wiedzą o szkodliwości nadmiernej ekspozycji na słońce wykazało się około 50% respondentów. Po  edukacji nastąpił  wzrost uświadomienia u  15% badanych.

Kolejne pytania ankiety dotyczyły wiadomości na temat chorób przenoszonych drogą płciową. Świadomość, że wirusy przenoszone drogą płciową mogą przyczyniać się do powstania nowotworów potwierdziło 81% mężczyzn i 87% kobiet. Po edukacji uzyskano wzrost prawidłowych odpowiedzi do  92% (ryc. 3 i 4).

Przekonanie o istotności  wykonywania badań profilaktycznych związanych z płcią jest porównywalne u obojga płci. Wśród badanych kobiet zauważono brak istotnych efektów edukacji (p>0,05) na temat badań cytologicznych – uzyskano zaledwie 2% wzrostu i celowości samobadania piersi – wzrost o 7% (ryc. 5).

Tematyka hormonalnej terapii zastępczej znana jest połowie badanych kobiet. Po prelekcjach nastąpiło istotne zwiększenie świadomości u 14% badanych kobiet.

Ze znaczenia badania gruczołu krokowego za pomocą markera PSA, we wczesnym rozpoznaniu raka prostaty zdaje sobie sprawę 71% badanych mężczyzn. Po zajęciach edukacyjnych uzyskano wzrost tej wiedzy o 5% (p>0,05 – wynik nie jest istotny statystycznie).

Połowa kobiet i 65% mężczyzn twierdzi, że w profilaktyce nowotworów jelita grubego jest konieczne wykonywanie kolonoskopii. Po prelekcji nastąpiło istotne zwiększenie świadomości na ten temat o 20 % u obojga płci. 

DYSKUSJA

Krajowy Rejestr Nowotworów zbiera i gromadzi dane z całej Polski o zagrożeniu nowotworami złośliwymi (10). Wyniki badań epidemiologicznych dowodzą, że ponad 80% zachorowań na  nowotwory złośliwe można byłoby  uniknąć (4). Wczesne rozpoznanie choroby nowotworowej i wdrożenie właściwego leczenia jest determinowane głównie właściwym poziomem wiedzy prozdrowotnej społeczeństwa. Społeczeństwo polskie cechuje  niska świadomość prozdrowotna
w tym zakresie (11).

W 2003 r. Unia Europejska przygotowała trzecią edy­cję „Europejskiego kodeksu walki z rakiem”. Kodeks został przyjęty przez Unię Europejską na spotkaniu w Mediolanie w czerwcu 2003 roku i obecnie stanowi oficjalny i funkcjonujący program ochrony zdrowia publicznego w krajach Unii. „Europejski kodeks walki z rakiem” stanowi trzon strategii „Programu prewencji pierwotnej nowotworów” również  w Polsce. Program jest realizowany przez Instytut Centrum Onkologii w Warszawie na podstawie umowy z Ministerstwem Zdrowia. Jest to przedsięwzięcie wieloletnie, zaplanowane na lata 2006-2015. Jego koordynatorem jest prof. dr hab. med. Witold Zatoński (12).

Najpopularniejszą metodyką programów promocji zdrowia jest orientacja na zmianę zachowań prozdrowotnych w kierunku redukcji czynników ryzyka, co poprzez wpływ na częstość zachorowań  może zmniejszyć również umieralność na nowotwory złośliwe. Choroby nowotworowe są ciągle, po chorobach układu krążenia, drugą przyczyną zgonów w Polsce (13). Skuteczność profilaktyki pierwotnej i wtórnej została wielokrotnie potwierdzona w pracach badawczych (14).

Istotnym elementem stylu życia Polaków było i jest palenie tytoniu. Palenie zabija co drugiego palacza, ale stanowi również zagrożenie życia osób niepalących (12). Badania sugerują, że niepalące kobiety mieszkające z palącym partnerem są narażone na wyższe o 30% ryzyko zachorowania na raka płuc. W przypadku np. kelnerów ryzyko to może wzrastać nawet o 70% (4). Świadomość szkodliwości palenia papierosów potwierdziło wśród ankietowanych 91% kobiet i 94% mężczyzn, a po edukacji wzrosła u około 3% chorych. Oznacza to, że wiedza o szkodliwości palenia jest znaczna, ale palący nie podejmują działań w kierunku pozbycia się nałogu.    

Kolejnym, dobrze poznanym czynnikiem ryzyka nowotworów złośliwych jest nadużywanie alkoholu. Zjawisko „koncentracji” spożycia wysoko procentowego alkoholu, czyli codzienna ekspozycja dotyczy około 3,5-4,0 mln. Polaków. Jest ona powodem gwałtownego wzrostu zagrożenia nowotworami uwarunkowanymi alkoholem, zwłaszcza w populacji mężczyzn. Nadmierne spożycie alkoholu wraz z nałogiem palenia papierosów istotnie zwiększa ryzyko zachorowania na  nowotwory (3). Świadomość tego faktu potwierdziło blisko 80 % badanych pacjentów, a wzrost prawidłowych odpowiedzi po edukacji, istotny zwłaszcza w zakresie wiedzy
o szkodliwości alkoholu, może napawać optymizmem.

Działanie składników znajdujących się w diecie człowieka może być zarówno ochronne, jak i sprzyjające rozwojowi nowotworów. Sposób odżywiania ma istotne znaczenie dla prewencji nowotworów złośliwych. Skład diety determinuje w znacznym stopniu  stan naszego zdrowia. Wpływ diety na powstawanie niektórych nowotworów złośliwych jest bezsporny (7, 12). Na każdym etapie procesu nowotworzenia dieta może odgrywać istotna rolę, wpływającą na przebieg procesu chorobowego (15). Wiedza na ten temat wśród ankietowanych osób jest zdecydowanie niewystarczająca. Jedynie około 22% kobiet i 19% mężczyzn uważa, że należy spożywać w ciągu dnia cztery lub więcej porcji warzyw i owoców, a ograniczenie spożywania  mięsa wieprzowego do kilku razy w miesiącu potwierdziło 53% kobiet i 44% mężczyzn. Edukacja w tym zakresie okazała się skuteczna, uzyskano bowiem wzrost prawidłowych odpowiedzi, zwłaszcza u mężczyzn o 41%. Zgoła odmienną sytuację zauważyć można w aspekcie regularnej aktywności fizycznej. Jej znaczenie na początku edukacji potwierdziło 53% kobiet i 79% mężczyzn. Po prelekcjach natomiast świadomość ta wzrosła jedynie o około 10%.

Ze względu na zwiększone znaczenie czynników zakaźnych w powstawaniu nowotworów ważne jest zmniejszenie ekspozycji na czynniki biologiczne: wirusy zapalenia wątroby typu B i C, HIV, wirus ludzkiego brodawczaka (HPV), którego typy onkogenne są odpowiedzialne za wystąpienie raka szyjki macicy. Ogromne znaczenie w prewencji nowotworów u kobiet mają regularne badania cytologiczne i mammograficzne. Samobadanie piersi pozwala na wczesne rozpoznania zmian. W przypadku mężczyzn we wczesnym rozpoznaniu nowotworów ma znaczenie  wykonywanie testu mierzącego stężenie markera specyficznego –PSA. Niestety, badane kobiety wykazały niski poziom wiedzy na ten temat (jedynie 69% zdaje sobie sprawę z konieczności wykonywania mammografii po 50 roku życia) oraz  brak istotnych efektów edukacji (p>0,05). Niską świadomość ważności takich kontroli potwierdzają inne badania (16). Podobnie jest z mężczyznami. Ze znaczenia badania gruczołu krokowego w kierunku raka prostaty, za pomocą PSA, zdaje sobie sprawę 71% ankietowanych mężczyzn. Po zajęciach edukacyjnych wzrost prawidłowych odpowiedzi wystąpił u 5% (p>0,05).

Edukacja zdrowotna ma za zadanie  uświadomić społeczeństwu, że ich osobisty wybór dotyczący zdrowia może mieć większe znaczenie w zapobieganiu chorobie, niż działająca niekiedy bardzo sprawnie ochrona zdrowia. Świadomość zagrożenia i działania na rzecz zdrowia pełni kluczową rolę w walce z chorobami nowotworowymi. Niestety rak w świadomości zbiorowej nadal jest postrzegany jako „wyrok śmierci” (16).  Benjamin  Franklin w pracy ,,Zdrowie to bogactwo” opublikowanej w 1762 roku twierdzi, że utrata zdrowia na skutek braku dbałości o nie jest traktowane na równi z utratą dóbr materialnych (17).  Konsekwentnie realizowane w warunkach uzdrowiskowych programy edukacyjne mogą doprowadzić do zmniejszenia występowania chorób nowotworowych (18).

WNIOSKI

1. Warunki uzdrowiskowe są szczególnie korzystne do prowadzenia zorganizowanego programu prozdrowotnego stylu życia.

2. Programy edukacji zdrowotnej ukierunkowane na czynniki ryzyka chorób nowotworowych pozwalają na istotne zwiększenie wiedzy z tego zakresu.

3. Wśród kobiet i mężczyzn należy rozszerzyć program edukacyjny na temat działań prozdrowotnych związanych z płcią, dietą i aktywnością ruchową.

4. W placówkach ochrony zdrowia i mediach należy zwiększyć liczbę informacji dotyczących profilaktyki chorób nowotworowych, ponieważ z tych źródeł pacjenci czerpią najwięcej wiadomości.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Gromadzka-Ostrowska J., Włodarek D., Toeplitz Z.: Edukacja prozdrowotna, Wyd. SGGW, Warszawa 2003.

2.    Kubica J. F.: Wychowanie zdrowotne i promocja zdrowia, Zakład Wyd. Druk TUR, Warszawa 2004.

3.    Figiel T.: Profilaktyka nowotworów. Żyjmy dłużej, 2006; (1): 26-33.

4.    Zatoński W. A: Nowotwory złośliwe w Polsce. Centrum Onkologii, Warszawa 1993, 147-154.

5.    Karski J. B.: Praktyka i teoria promocji zdrowia. Wybrane zagadnienia. Cedet, Warszawa 2003.

6.    Pike S., Forster D.: Promocja zdrowia dla wszystkich. Czelej, Lublin 1998.

7.    Czupryn A., Paździoch S., Ryś A.,  i wsp.: Zdrowie Publiczne, Tom 1, Wyd. Versalius, Kraków 2001.

8.    Jaczewski A., Komosiński K.: Wybrane zagadnienia z edukacji zdrowotnej. Wyd. Novum, Płock 2004.

9.    Ponikowska I.: Nowoczesna medycyna uzdrowiskowa, Medipress, Warszawa 2009.

10.    Didkowska J.: Wskaźniki zdrowotne chorób nowotworowych w Polsce na tle Europy. Onkologia w Praktyce Klinicznej 2010 (IX): 24-27.

11.    Mierzwa T.: Wiedza o nowotworach i profilaktyce,  Raport regionalny dla województwa kujawsko-pomorskiego. Bydgoszcz 2008, 34-35.

12.    Zatoński W. i wsp.: Europejski kodeks walki z rakiem, Kraków 2007.

13.    Woynarowska B.: Edukacja zdrowotna, PWN, Warszawa 2007, 98-201.

14.    Kułakowski A., Skowrońska-Gardos A.: Onkologia –podręcznik dla studentów medycyny. PZWL, Warszawa 2003, 22-23.

15.    Sheridan Ch., L., Radmacher S.A.: Psychologia zdrowia, IPZ, Warszawa 1998, 292-296.

16.    Mazurkiewicz A.: Lepiej raka nie ruszać, bo dostanie powietrza – czyli mity, metaforyka i symbolika wokół raka.: Onkologia w Praktyce Klinicznej. 2010 (IX): 28-33.

17.    Vigarello G.: Historia zdrowia i choroby. Od średniowiecza do współczesności. Wolumen, Warszawa 1997, 144.

18.    Sygit M.: Zdrowie publiczne. Oficyna a Wolters Kluwer business, Warszawa 2010, 283-284.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Beata Błaszkiewicz
Collegium Medicum UMK
Katedra i Zakład Balneologii i Medycyny Fizykalnej
87-720 Ciechocinek, ul. Leśna 3
tel.: 0-54-283-39-15
faks : 0-54-283-39-45
e-mail: bblaszkiewicz@wp.pl

Artykuł nadesłano: 15.05.2011 r.
Zaakceptowano do druku: 20.06.2011 r.